ઇસ્લામાબાદ શાંતિ વાટાઘાટોની નિષ્ફળતા અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલી નવી વળતી નાકાબંધીએ પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધની ક્ષિતિજોને વિસ્તૃત કરી દીધી છે. અત્યાર સુધી ઈરાન પસંદગીના મિત્ર દેશોના જહાજોને પસાર થવા દેતું હતું, પરંતુ હવે અમેરિકાએ તમામ જહાજો માટે ‘અમ્બ્રેલા બ્લોકેડ’ (સંપૂર્ણ નાકાબંધી) જાહેર કરી છે. આ પગલું ચીન-ઈરાન વેપારને સીધી અસર પહોંચાડે તેમ છે.
અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડના જણાવ્યા અનુસાર :
“ઈરાની બંદરો અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પ્રવેશતા અથવા ત્યાંથી બહાર નીકળતા તમામ રાષ્ટ્રોના જહાજો સામે આ નાકાબંધી નિષ્પક્ષપણે લાગુ કરવામાં આવશે.“
ચીન અને ઈરાન વચ્ચેની ગુપ્ત ભાગીદારી
વર્ષ 2021માં બેઇજિંગ અને તેહરાન વચ્ચે 25 વર્ષ માટે આર્થિક, સુરક્ષા અને તકનીકી સહયોગ માટે એક વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે, આ કરારની તમામ વિગતો જાહેર કરવામાં આવી નથી.
- રોકાણ: અહેવાલો મુજબ, ચીન 25 વર્ષમાં $400 બિલિયનનું રોકાણ અને સુરક્ષા સેવાઓ પૂરી પાડશે.
- તેલનો પુરવઠો: બદલામાં, ઈરાન ચીનને સતત તેલનો પુરવઠો આપશે.
- તેલની આયાત: 2025માં, ચીને દરરોજ લગભગ 1.4 મિલિયન બેરલ ઈરાની તેલની આયાત કરી હતી, જે તેની કુલ ક્રૂડ આયાતના 12% જેટલી છે.
અમેરિકા માટે ઈરાન-ચીન વેપાર રોકવો કેમ જરૂરી છે?
અમેરિકા માને છે કે બહુપક્ષીય પ્રતિબંધો હોવા છતાં ચીન ઈરાન સાથે મજબૂત વેપારી સંબંધો જાળવી રાખે છે.
- અઘોષિત વેપાર: 2025માં ચીને $9.96 બિલિયનના દ્વિપક્ષીય વેપારની જાણ કરી હતી, પરંતુ તેમાં $31.2 બિલિયનની અઘોષિત તેલ નિકાસનો સમાવેશ થતો નથી.
- ઈરાનનું બજેટ: ચીન પાસેથી મળતી તેલની આવક ઈરાનના સરકારી બજેટના લગભગ 45% હિસ્સો ધરાવે છે. અમેરિકાનો આરોપ છે કે આ નાણાંનો ઉપયોગ ઈરાન પ્રદેશમાં અસ્થિરતા ફેલાવતી પ્રવૃત્તિઓ માટે કરે છે.
ચીન પર અમેરિકાના ગંભીર આરોપો
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ચીનને ચેતવણી આપી છે કે જો તે ઈરાનને સૈન્ય મદદ કરશે તો તેના પર 50% ટેરિફ લાદવામાં આવશે. અમેરિકાના આ શંકા પાછળના મુખ્ય કારણો:
- ટેકનોલોજી સપ્લાય: ચીન હોંગકોંગ અને અન્ય દેશોમાં શેલ કંપનીઓના નેટવર્ક દ્વારા ઈરાનને ડ્રોન અને હથિયાર પ્રોગ્રામ માટે જરૂરી ટેકનોલોજી પૂરી પાડે છે.
- ‘શેડો ફ્લીટ’ (Shadow Fleet): ઈરાની તેલ મલેશિયા, ઓમાન અને યુએઈ જેવા દેશોના નામે મોકલવામાં આવે છે.
- છૂપી પ્રવૃત્તિ: આ તેલ જૂના ટેન્કરો દ્વારા વહન કરવામાં આવે છે જે ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ રાખીને, જીઓ-સ્પૂફિંગ કરીને અને દરિયામાં જ એક જહાજમાંથી બીજા જહાજમાં તેલ ટ્રાન્સફર કરીને પોતાની ઓળખ છુપાવે છે.
નિષ્કર્ષ : હોર્મુઝમાં અમેરિકાની આકરી નાકાબંધીથી હવે ચીન અને અમેરિકા વચ્ચે સીધો ટકરાવ વધવાની શક્યતા છે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર બની શકે છે.
